O mnie  Memorabilia o szkole, absolwentach, nauczycielach LO   Newsy   Leżajsk-spacerkiem po mieście  Leżajsk i okolice   Leżajsk-moje miasto  Collegians and school-teachers in Lezajsk  Groby nauczycieli w Leżajsku    Powrót  


    Sylwetki Leżajszczan


Sylwetki Leżajszczan - Ppłk Józef Baran Chrząszczyński


   Ppłk Józef Baran Chrząszczyński [*18 marca 1899 - † 29 kwietnia 1969]   

Pochodził z inteligenckiej rodziny leżajskiej.

Ojciec Jan był urzędnikiem państwowym.

Matka Karolina z d. Sawicka była nauczycielką. Z małżeństwa tego przyszło na świat 4 dzieci, z których troje było nauczycielami, a jeden syn był oficerem wojska polskiego.

Józef Baran zwany w rodzinie Józuś urodził się 18 marca 1899 roku w przysiółku Kőnigsberg koło Woli Zarzyckiej, gdzie zamieszkiwali i pracowali jego rodzice.

Jego rodzeństwo to brat Julian, z zawodu nauczyciel, później kierownik szkoły. Siostra Maria po mężu Lenczewska z zawodu nauczycielka. Siostra Stanisława po mężu Haszto również była nauczycielką.

Szkołę Powszechną 4-klasową, zwaną szkołą Ludową oraz 8-klasowe Gimnazjum Realne (prywatne gimnazjum miejskie) kończył w Leżajsku w latach 1904-1918.

W okresie pobierania nauki w Szkole Podstawowej i Gimnazjalnej zamieszkiwał u swojej babci p. Sawickiej w Leżajsku przy ul. Siedlańskiej.

Po ukończeniu gimnazjum i złożeniu egzaminu dojrzałości w 1918 roku, roku uzyskania niepodległości Polski- młody, energiczny, zapalony patriota wstępuje do Oficerskiej Szkoły Artylerii w Toruniu. Szkołę tę kończy z wynikiem bardzo dobrym i w stopniu podporucznika zostaje przydzielony do 8 Pułku Artylerii Ciężkiej (PAC) w Toruniu. Wzorowy oficer osiągający w szybkim tempie dobre wyniki szkoleniowe, a również uznanie i sympatie zwierzchników w korpusie oficerskim sprawiły, że po kilku latach zostaje awansowany do stopnia porucznika i powierzono mu obowiązki dowódcy plutonu i z-cy dowódcy baterii w tej samej jednostce wojskowej.

W 1930 roku wstępuje w związek małżeński z Łucją. Z tego małżeństwa urodził się jedyny syn Tadeusz.

W 1933 roku awansuje do stopnia kapitana obejmuje dowództwo artylerii ciężkiej.

W sytuacji zbliżającej się II Wojny Światowej kapitan Józef Baran pracujący w jednostce wojskowej przygranicznej (w Toruniu) zostaje powołany do Sztabu Pułku celem przygotowania planów mobilizacyjnych pułku i zorganizowania odwodu szkoleniowego na wypadek mobilizacji.

Wybuch II Wojny Światowej stawia 8 Pułk Artylerii Ciężkiej w natychmiastowej konieczności zorganizowania i podjęcia walk obronnych tuż przy granicy Państwa Polskiego.

kapitan Józef Baran jako dowódca Dywizjonu Artylerii Ciężkiej bierze czynny udział z podległą mu jednostką w działaniach bojowych, m. in. ciężkich walkach w rejonie Puszczy Kampinoskiej nad Bzurą. Tu wspierając ogniem artyleryjskim walczące oddziały pod dowództwem gen. Franciszka Kleeberga. Po ciężkich zmaganiach z nieprzyjacielem w 17. dniu zmagań  uczestniczy w ukryciu sztandaru Pułku. Sztandar ten odszukany po wojnie, został przekazany do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.

Powraca w rodzinne strony do Leżajska, gdzie nawiązuje kontakty z działaczami przedwojennych Stronnictwa Narodowego, młodzieżą akademicką i młodymi podchorążymi, którzy powrócili z tułaczki wojennej, rozpoczynając działalność konspiracyjno-wolnościową. Działania te nie trwały zbyt długo, bowiem miejscowi volksdeutsche (głównie z rodziny Keiprów) rozszyfrowali tę działalność, co stało się przyczyną pierwszych aresztowań członków konspiracji.

Aresztowano wtedy kpt Barana, adwokata Tokarza, nauczyciela Dołęgę, Ludwika Więcława, Adama Koszackiego, a z młodzieży akademickiej Wilhelma, Edwarda i Janinę Trociuków, Marylę Ordyczyńską, Zdzisława Zapałę i in. Aresztowanych wywieziono do więzienia Gestapo w Przemyślu.

Tylko jeden z aresztowanych, przedwojenny działach Stronnictwa Narodowego –Adam Koszacki, syn miejscowego złotnika w obawie, że nie wytrzyma tortur, jakimi już wtedy posługiwali się hitlerowcy, popełnił na miejscu, jeszcze w więzieniu leżajskim samobójstwo, zażywając truciznę.

 21 czerwca 1941 roku, chwili rozpoczęcia wojny przez hitlerowców ze Związkiem Radzieckim, radziecki pocisk artyleryjski trafił w mur więzienia na Zasaniu w Przemyślu, a powstałym wyłomem część więźniów wydostała się na wolność. Ocalali z więzienia Leżajszczanie zbiegli i powrócili do Leżajska angażując się ponownie w działalność konspiracyjną.

Kapitan Józef Baran natychmiast nawiązuje kontakty konspiracyjne z Krakowską Komendą Okręgu ZWZ i Komendą Okręgu NOW dla Polski Południowej.

Poszukiwany przez Gestapo, przyjmuje pseudonim LUCJAN i przyjmuje nazwisko Chrząszczyński, co pozwala mu umiejętnie i szczęśliwie uniknąć aresztowania. Głównym terenem jego kryjówek były kwatery wiejskie na Rzeszowszczyźnie, w tarnowskim, przemyskim i krakowskim. Najczęściej przebywał w kwaterach Jędrusiów w Maleniskach.

Andrzej Marciniak- sołtys Malenisk oraz Wicek Mokrzycki niejednokrotnie ratowali go w ciężkich chwilach podczas hitlerowskich łapanek.

W okresie swojej działalności konspiracyjnej został dwukrotnie awansowany za zasługi  na odcinku organizacji i szkolenia:

-do stopnia majora przez Rząd Londyński, na wniosek Komendy Głównej Armii Krajowej,

-do stopnia podpułkownika przez Komendę Okręgu Południowego Narodowej Organizacji Wojskowej.

W roku 1943, po pacyfikacji Leżajska, Woli Zarzyckiej oraz innych okolicznych wiosek podjęto reorganizację władz konspiracyjnych w placówkach powiatu łańcuckiego.

Wtedy to ppłk Józef Baran Chrząszczyński otrzymał polecenie służbowe zorganizowania dowództwa grupy artylerii na podległym mu terenie.

Spośród przedwojennych oficerów, podchorążych i podoficerów artylerii zaczął organizować szkielet dywizjonu artylerii.

Był to już okres zbliżania się Armii Czerwonej na tereny Bugu, Wisły i Sanu.

Zorganizowane oddziały Armii Krajowej po hitlerowskich pacyfikacjach przygotowywały się do podjęcia walk w ramach akcji „Burza”. Jednocześnie szkieletowy zespół dywizjonu artylerii przeszedł przyśpieszone przeszkolenie z zakresu instrukcji strzelania artyleryjskiego, działoczynów, łącznie z obsługą dział artyleryjskich.

Ćwiczenia te i szkolenia przeprowadzano na strzelnicy terenowej w lasach „Bażantarni” koło Łańcuta, a częściowo w lasach hr. Potockiego koło Brzózy Królewskiej.

Akcja „Burza” na terenie leżajszczyzny nie przybrała większych rozmiarów, ponieważ wycofujące się oddziały hitlerowskie uciekały głównym szlakiem komunikacyjnym: Przeworsk-Rzeszów- Tarnów oraz Biłgoraj- Nisko- Mielec i dalej na Zachód, na linię obrony na Wisłoce.

Na naszym terenie ograniczano się do likwidacji pojedynczych grup uciekinierów niemieckich oraz zdobywaniu amunicji i sprzętu wojskowego z magazynów poniemieckich w Leżajsku, Sarzynie i Dąbrówkach koło Łańcuta.

24 lipca Leżajsk był już wolny od hitlerowców. Zgodnie z przygotowanymi planami konspiracyjnymi na terenie leżajszczyzny rozpoczęto organizowanie urzędów i obsadzania władz ludźmi, już wcześniej przygotowanymi do tych funkcji.

W pierwszej kolejności władzę w Leżajsku objął Komendant Wojenny Miasta ppłk Józef Baran.

Do pełnienia służby porządkowej w mieście i okolicy powołana została Milicja Obywatelska Armii Krajowej, a komendę nad nią objął wprawiony w walkach partyzanckich Józef Zadzierski ps. „Wołyniak”.

W dalszej kolejności konieczne było powołanie do działania służby wojskowej. Tymczasowym naczelnikiem Urzędu Pocztowego została pani Michalina Dziadecka, przedwojenna urzędniczka w tym urzędzie.

W działalności tego urzędu w pierwszej kolejności dokonano inwentaryzacji majątku tego urzędu. Pozostałe zapasy znaczków pocztowych z podobizną Hitlera zostały skasowane przez dokonanie nadruku pieczęcią owalną „Orzeł Polski w Koronie” z napisem Poczta Polska.

Spisano zgodnie z obowiązującymi przepisami protokół, a po podpisaniu przez miejscowe władze zgłoszono ten fakt Dyrekcji Poczty w Rzeszowie. Użyte do przedruku pieczęcie komisyjnie zniszczono.

      

 

 

 Znaczki te zostały zatwierdzone i uznane jako obowiązujący środek płatniczy na poczcie polskiej.

Nie łatwe było życie ppłka Józefa Barana jako Komendanta Miasta, bo już po krótkim czasie od wkroczenia Armii Czerwonej, zjawiła się tu ekipa Radzieckiej Komendantury NKWD.

Ppłk Józef Baran został przez nowe Władze Radzieckie zobowiązany do codziennego meldowania się na komendzie, a również do wykonywania poleceń służbowych.

Jedno z pierwszych i najważniejszych dla nowych Władców było zlecenie zorganizowania mityngu na placu obok „Domu Narodowego”.

Zawiadomiona ludność miasta zgromadziła się bardzo licznie w oczekiwaniu na bardzo ważkie informacje dotyczące organizacji życia w mieście.

Jakie było zdziwienie, gdy pod koniec patriotycznego wystąpienia ppłka Barana na miejsce zebrania obywatelskiego przybył szef NKWD w asyście swoich pracowników- przerwał wystąpienie ppłka Barana- i w krótkich słowach, łamaną polszczyzną oznajmił zebranym, że Władza Radziecka oswobodziła nasze tereny i będzie tu rządziła za pośrednictwem „Polskoj Raboczieskoj Partii”. Widząc zaskoczenie obecnych tu ludzi dodał „I wszystkich innych haroszych Partii”.

Rozstawieni w różnych miejscach, pośród zebranych, pracownicy NKWD, jak na komendę wydali 3 krotny okrzyk „Hurra” i błyskawicznie opuścili plac na którym odbywało się zebranie.

Chyba najprędzej ulotnił się ppłk Baran, wyczuwając następstwa zaistniałej sytuacji. Niepomyślne kontakty z komendanturą NKWD, dostrzegana nieufność wobec ppłka Barana, spowodowały, że natychmiast zniknął o z  terenu leżajszczyzny- bez śladu.

Dom, w którym zamieszkiwał ppłk Baran od tego czasu znajdował się pod stałą obserwacją sowiecką, dlatego też decyduje się on na opuszczenie miasta.

Od tej pory mieszkanie ppłka Barana wielokrotnie było rewidowane przez NKWD.

Chyba za sprawą Opatrzności ppłk Baran często zmieniał miejsce pobytu, unikając w ten sposób aresztowania i likwidacji, jak to miało miejsce w odniesieniu Burmistrza Miasta Leopolda Zawilskiego i sekretarza Tołłoczki, którzy aresztowani zniknęli bez śladu.  

Po wojnie został skierowany do pracy w Koszalinie, gdzie został inspektorem osadnictwa wojskowego w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym. Działał jednocześnie w kombatanckim Związku Osadników Wojskowym. Wstąpił do Stronnictwa Ludowego (potem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego), był m.in. wiceprezesem Powiatowego Zarządu w Koszalinie. Pełnił mandat w Powiatowej Radzie Narodowej. Po rozwiązaniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego pracował w kierownictwie Związku Samopomocy Chłopskiej w Koszalinie, potem w Funduszu Wczasów Pracowniczych w Mielnie i kierownictwie koszalińskiego oddziału "Orbisu".

 Od 1950 organizował struktury Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Koszalinie. Był jednym z pierwszych przewodników turystycznych na tym terenie, organizatorem kursów dla przewodników, autorem licznych publikacji. Opracował m.in. przewodniki Koszalin, Mielno i okolice (1958), Koszalin i okolice. Działał społecznie także po przejściu na emeryturę w 1964.

Ppłk Józef Baran Chrząszczyński za swoje osiągnięcia w służbie wojskowej i cywilnej został odznaczony:

Krzyżem Walecznych za udział w kampanii wrześniowej, walki m.in. nad Bzurą i w obronie Modlina, Medalem Zwycięstwa i Wolności (1957), Krzyżem Partyzanckim (1958), Medalem za Udział w Wojnie Obronnej 1939 roku, Medalem Zasłużony dla Miasta Koszalina, Odznaką Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, Złotą Odznaką PTTK (1959), Odznaką Towarzystwa Wiedzy Powszechnej,  Odznaką 1000-Lecia Państwa Polskiego (1966), Złotą Odznaką Społecznego Opiekuna Zabytków, honorową odznaką "Za Zasługi dla Województwa Koszalińskiego" (1967).

 Ppłk Józef Baran Chrząszczyński do ostatnich dni swojego pracowitego życia był czynnym działaczem społecznym.

Zmarł na zawał serca 29 kwietnia 1969 roku. Pochowany został w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Św. Jerzego w Toruniu.

Jego imię nosi szlak turystyczny, prowadzący z Góry Chełmskiej pod Koszalinem do Tychowa (nieco ponad 50 km).

Jest autorem książki „Koszalin i okolice. Przewodnik”.

(Fot. udostępniona przez Juliusza Ulasa Urbańskiego).

Źródło:

Wspomnienia Stanisława Haszty, siostrzeńca Ppłka Józefa Barana Chrząszczyńskiego opracował Zbigniew Larendowicz.

 


 
 


Zobacz drzewo genealogiczne:

 

 


Napisz, prześlij na adres:


 


Księga Gości-przeglądanie

Strona utworzona 2008-06-20

Ostatnia aktualizacja: 08-07-15

 

Powrót